Lốc xoáy là gì? Nguyên nhân hình thành và mức độ nguy hiểm

Lốc xoáy là một trong những hiện tượng thời tiết cực đoan có sức tàn phá lớn, thường xuất hiện đột ngột và gây thiệt hại nghiêm trọng về người cũng như tài sản. Mặc dù thời gian tồn tại của một cơn lốc xoáy thường không dài, nhưng tốc độ gió bên trong có thể đạt hàng trăm km/h, đủ sức cuốn bay mái nhà, làm gãy đổ cây cối và phá hủy các công trình xây dựng. Tại Việt Nam, lốc xoáy thường xuất hiện trong mùa mưa bão, đặc biệt khi có các hệ thống giông mạnh phát triển. Để chủ động phòng tránh và giảm thiểu rủi ro, việc hiểu rõ lốc xoáy là gì, cơ chế hình thành cũng như các dấu hiệu nhận biết sớm là rất cần thiết.

Lốc xoáy là gì?

Lốc xoáy (Tornado) là hiện tượng cột không khí xoay tròn với tốc độ rất lớn, kéo dài từ đáy đám mây dông xuống mặt đất hoặc mặt nước. Khi quan sát bằng mắt thường, lốc xoáy thường có hình dạng giống chiếc phễu hoặc vòi rồng với phần đáy hẹp và phần trên nối với đám mây giông.

Theo cơ quan khí tượng của Hoa Kỳ, tốc độ gió trong lốc xoáy có thể dao động từ khoảng 105 km/h đến trên 480 km/h ở những cơn lốc cực mạnh. Chính vì vậy, lốc xoáy được xem là một trong những hiện tượng khí tượng có sức tàn phá dữ dội nhất trên Trái Đất. Tại Việt Nam, phần lớn các trận lốc xoáy thuộc nhóm quy mô nhỏ và trung bình, thường xuất hiện kèm theo dông, sét và mưa lớn. Tuy nhiên, ngay cả những cơn lốc có phạm vi vài trăm mét cũng có thể gây thiệt hại đáng kể cho khu dân cư, vùng sản xuất nông nghiệp và hệ thống hạ tầng.

Lốc xoáy hình thành như thế nào?

Để hiểu vì sao lốc xoáy lại khó dự báo và xuất hiện bất ngờ. Chỉ trong một thời gian ngắn, một cơn giông bình thường lại có thể phát triển thành lốc xoáy nguy hiểm.

Điều kiện khí tượng tạo ra lốc xoáy

Thực tế, sự hình thành lốc xoáy là kết quả của nhiều yếu tố khí tượng kết hợp với nhau trong điều kiện thích hợp. Lốc xoáy thường hình thành bên trong các đám mây dông phát triển mạnh theo phương thẳng đứng, còn gọi là mây vũ tích (Cumulonimbus). Để tạo ra lốc xoáy, bầu khí quyển sẽ thay đổi:

• Không khí nóng và ẩm ở tầng thấp.
• Không khí lạnh và khô ở tầng cao.
• Sự bất ổn định mạnh của khí quyển.
• Gió thay đổi cả về tốc độ và hướng theo độ cao (đứt gió thẳng đứng).

Theo chia sẻ của PGS.TS Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, khoa học khí tượng hiện nay chỉ có thể cảnh báo khả năng xảy ra lốc xoáy khi xuất hiện các đám mây dông rất mạnh trong điều kiện nóng, ẩm và bất ổn định lớn, nhưng chưa thể đưa ra dự báo cụ thể về vị trí, cường độ hay diễn biến của từng cơn lốc. Đây cũng là lý do vì sao các bản tin cảnh báo thời tiết thường chỉ đề cập "có khả năng xảy ra lốc, sét, gió giật mạnh" trong vùng mây đối lưu, thay vì chỉ rõ địa điểm và thời gian chính xác.

Đọc thêm: Hoàn lưu bão là gì? Vì sao bão đi qua vẫn gây mưa lớn kéo dài?

Sự chênh lệch nhiệt độ và áp suất

Một trong những yếu tố quan trọng nhất trong quá trình hình thành lốc xoáy là sự tương phản mạnh giữa các khối khí. Sự chênh lệch nhiệt độ càng lớn thì chuyển động đối lưu càng mạnh. Khi mặt đất bị đốt nóng không đều, một vùng khí áp thấp được tạo ra, kéo theo dòng không khí nóng bốc lên mạnh, trong khi không khí lạnh xung quanh tràn vào để lấp đầy khoảng trống đó. Sự giao tranh giữa hai khối khí có nhiệt độ, áp suất và độ ẩm khác biệt lớn chính là động lực sinh ra hiện tượng xoáy. Đây cũng là lý do các trận lốc xoáy thường xuất hiện nhiều ở vùng rìa của những cơn bão lớn, nơi có sự chênh lệch khí áp đặc biệt rõ rệt giữa khối khí trong tâm bão và khối khí xung quanh.

Quá trình hình thành cột xoáy

Khi tốc độ và hướng gió thay đổi đột ngột giữa các tầng khí quyển khác nhau, chúng tạo ra một luồng không khí xoay tròn theo trục ngang. Tiếp đó, luồng khí nóng ẩm bốc lên mạnh từ bên dưới sẽ làm trục xoáy này dần chuyển từ vị trí nằm ngang sang thẳng đứng, hình thành nên cột xoáy đặc trưng kéo dài từ đáy mây giông xuống gần mặt đất. Khi cột xoáy này đủ mạnh và chạm tới mặt đất, hiện tượng lốc xoáy chính thức được hình thành. Tùy thuộc vào điều kiện thời tiết và năng lượng của cơn giông, lốc xoáy có thể chỉ tồn tại vài phút hoặc kéo dài hơn một giờ với phạm vi ảnh hưởng từ vài chục mét đến hàng kilomet.

Các loại lốc xoáy thường gặp

Không phải tất cả các hiện tượng lốc xoáy đều giống nhau. Dựa trên môi trường hình thành và đặc điểm hoạt động, lốc xoáy được chia thành nhiều loại khác nhau.

Lốc xoáy trên đất liền

Đây là loại lốc xoáy điển hình và được ghi nhận nhiều nhất, hình thành từ các đám mây giông trên đất liền và di chuyển theo địa hình mặt đất. Loại lốc này thường gây thiệt hại nặng nhất do mật độ dân cư, nhà cửa và công trình hạ tầng cao, đặc biệt là khi đi qua khu vực đông dân hoặc các vùng nông nghiệp. Những trận lốc xoáy mạnh nhất từng ghi nhận trên thế giới hầu hết đều thuộc nhóm này.

Lốc xoáy trên biển

Khi cột xoáy hình thành phía trên mặt biển, đại dương hoặc các vùng nước lớn, hiện tượng này được gọi là lốc xoáy trên biển hay còn gọi là vòi rồng nước (waterspout). Loại lốc này thường gây nguy hiểm trực tiếp cho tàu thuyền đang hoạt động trên biển, do có thể tạo sóng lớn bất thường và gió giật mạnh trong phạm vi hẹp. Các bản tin dự báo thời tiết biển thường khuyến cáo tàu thuyền đề phòng lốc xoáy đi kèm gió giật cấp 6-7 và sóng biển cao trên 2 mét tại các vùng biển có thời tiết bất ổn.

Lốc bụi

Lốc bụi (Dust Devil) thường xuất hiện trong điều kiện thời tiết nắng nóng, khô ráo và không nhất thiết liên quan đến giông bão. Loại lốc này hình thành khi mặt đất bị nung nóng mạnh làm không khí phía trên bốc lên nhanh và tạo thành cột xoáy nhỏ. Lốc bụi thường có cường độ thấp hơn nhiều so với lốc xoáy trong giông nhưng vẫn có thể cuốn bụi đất, rác thải và các vật thể nhẹ lên không trung.

Lốc xoáy trong giông mạnh

Đây là loại lốc xoáy nguy hiểm nhất, hình thành từ các ổ giông cực mạnh, đặc biệt là mây siêu bão (supercell) có cấu trúc xoáy ổn định, có thể duy trì từ hàng chục phút đến vài giờ. Loại lốc xoáy này thường đi kèm tốc độ gió cực mạnh, mưa đá lớn và sét đánh liên tục, khiến nguy cơ thiệt hại về người và tài sản tăng cao hơn so với các loại lốc xoáy thông thường khác.

Mức độ nguy hiểm và hậu quả của lốc xoáy

Mặc dù phạm vi ảnh hưởng thường nhỏ hơn bão, nhưng lốc xoáy lại có khả năng gây thiệt hại rất lớn trong thời gian ngắn do tốc độ gió cực mạnh và tính chất xuất hiện đột ngột. Nhiều trường hợp người dân không kịp ứng phó dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng về người và tài sản.

Thiệt hại về người

Vì xảy ra bất ngờ và khó dự báo chính xác về vị trí, lốc xoáy thường gây thiệt hại nghiêm trọng về người. Một ví dụ điển hình gần đây tại Việt Nam là trong bão số 10 (Bualoi) cuối tháng 9/2025, các trận lốc xoáy xuất hiện ở rìa phía Bắc tâm bão đã khiến 11 người chết tại Hưng Yên và Ninh Bình, trong đó riêng Ninh Bình ghi nhận 9 người chết và hàng chục người bị thương. Các chuyên gia khí tượng nhận định lốc xoáy, cùng với lũ quét và sạt lở đất, là một trong những hiện tượng thiên tai nguy hiểm nhất xảy ra kèm theo bão, do tính bất ngờ và sức công phá tập trung trong phạm vi hẹp.

Thiệt hại về tài sản

Bên cạnh thiệt hại về người, lốc xoáy còn gây tàn phá lớn về nhà cửa, cơ sở hạ tầng và phương tiện sản xuất. Theo ghi nhận thực tế tại nhiều địa phương, một trận lốc xoáy có thể làm tốc mái hàng trăm ngôi nhà, sập đổ trường học, gãy đổ hàng chục cột điện chỉ trong vài phút, với tổng thiệt hại ước tính lên đến nhiều tỷ đồng cho mỗi sự việc. Đặc điểm chung của các trận lốc xoáy là thiệt hại tập trung dọc theo đường di chuyển hẹp của cơn lốc, khiến một khu vực có thể bị tàn phá nặng nề trong khi khu vực lân cận chỉ cách vài trăm mét lại gần như không bị ảnh hưởng.

Tác động tới môi trường và sản xuất

Ngoài thiệt hại trực tiếp về người và tài sản, lốc xoáy còn để lại hậu quả lâu dài đối với môi trường và hoạt động sản xuất nông nghiệp. Cây trồng như lúa, ngô, rau màu trên diện rộng có thể bị gãy đổ hoặc mất trắng ngay sau một trận lốc, trong khi vật nuôi cũng có thể bị thương hoặc chết do va đập với vật bay trong gió xoáy. Về lâu dài, các đợt lốc xoáy lặp lại với tần suất ngày càng dày tại nhiều khu vực còn gây tác động tâm lý đáng kể tới cộng đồng dân cư, khi người dân thường xuyên sống trong tâm lý lo âu, bất an mỗi khi có cảnh báo giông lốc, từ đó ảnh hưởng tới hiệu quả lao động và sinh hoạt thường nhật.

Dấu hiệu nhận biết lốc xoáy sắp xảy ra và cách ứng phó

Do lốc xoáy thường hình thành rất nhanh nên việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường của thời tiết đóng vai trò quan trọng trong công tác phòng tránh thiên tai.

Những hiện tượng thời tiết bất thường khi có lốc xoáy

Trước khi lốc xoáy xuất hiện, khí quyển thường có những thay đổi rõ rệt. Nếu chú ý quan sát hoặc sử dụng các thiết bị quan trắc thời tiết, người dân hoàn toàn có thể phát hiện sớm nguy cơ để chủ động ứng phó.

• Dấu hiệu dễ nhận thấy nhất là mây đen xoáy hình phễu: thường xuất hiện ở phần đáy của đám mây giông lớn, có màu xám đen hoặc xanh đen đặc trưng và chuyển động xoay tròn rõ rệt.
• Gió thường đổi hướng bất thường và đột ngột chỉ trong vài phút: từ trạng thái lặng gió chuyển sang giật mạnh theo nhiều hướng khác nhau, đây là dấu hiệu cho thấy có sự nhiễu loạn lớn trong tầng khí quyển thấp. Đối với các đơn vị xây dựng, cảng biển hoặc khu công nghiệp, việc sử dụng máy đo tốc độ gió (anemometer) giúp theo dõi chính xác biến động của gió và đưa ra cảnh báo sớm khi điều kiện thời tiết trở nên nguy hiểm.
• Áp suất khí quyển: giảm nhanh trong thời gian ngắn đi kèm sự sụt giảm đột ngột về nhiệt độ và độ ẩm tăng cao.
• Ngoài ra, mưa đá đi kèm: đây cũng là một dấu hiệu cảnh báo đáng lưu tâm, vì lốc xoáy thường hình thành từ các ổ giông cực mạnh có cùng điều kiện sinh mưa đá, nên khi mưa đá xuất hiện bất thường với kích thước hạt lớn, khả năng có lốc xoáy đi kèm cũng tăng lên đáng kể.

Xem thêm: Top 3 máy đo tốc độ gió Extech tốt được ưa chuộng nhất

Cách ứng phó khi gặp lốc xoáy

Nhận biết sớm là rất quan trọng, nhưng biết cách ứng phó đúng khi lốc xoáy xảy ra mới là yếu tố quyết định đến sự an toàn của con người.

• Trước khi lốc xoáy xuất hiện: Khi có cảnh báo dông mạnh hoặc nguy cơ xảy ra lốc xoáy, người dân nên thường xuyên theo dõi các bản tin dự báo thời tiết từ cơ quan khí tượng. Đồng thời cần gia cố mái nhà, cửa sổ, biển quảng cáo và các vật dụng dễ bị gió cuốn. Những đồ vật đặt ngoài trời như chậu cây, thùng chứa hoặc vật liệu xây dựng nên được cố định chắc chắn hoặc di chuyển vào nơi an toàn. Đối với doanh nghiệp, trang trại và công trình xây dựng, việc lắp đặt trạm quan trắc thời tiết tự động giúp theo dõi liên tục các thông số khí tượng và hỗ trợ cảnh báo sớm khi xuất hiện nguy cơ thời tiết cực đoan.

• Trong khi lốc xoáy diễn ra: Nếu đang ở trong nhà, hãy nhanh chóng di chuyển đến khu vực kiên cố nhất như tầng trệt, phòng không có cửa sổ hoặc khu vực gần tường chịu lực.Tránh đứng gần cửa kính, cửa sổ hoặc các vị trí có nguy cơ bị vật thể bên ngoài va đập. Nếu đang ở ngoài trời, cần tìm nơi trú ẩn kiên cố gần nhất. Không nên núp dưới gốc cây lớn, cột điện hoặc các công trình tạm vì đây là những vị trí dễ bị đổ sập khi có gió mạnh. Trong trường hợp không tìm được nơi trú ẩn, nên nằm sát xuống vùng đất thấp và dùng tay bảo vệ đầu để giảm nguy cơ chấn thương. Một nguyên tắc khác cần đặc biệt lưu ý là không di chuyển cùng hướng với đường đi của lốc xoáy, vì tốc độ di chuyển của lốc có thể nhanh hơn dự đoán thông thường.
• Sau khi lốc xoáy kết thúc: Sau khi lốc xoáy đi qua, không nên chủ quan vì vẫn có thể tồn tại các nguy cơ như dây điện đứt, cây xanh có nguy cơ đổ tiếp hoặc các công trình bị hư hỏng nghiêm trọng. Cần kiểm tra tình trạng an toàn của nhà cửa trước khi quay trở lại sinh hoạt bình thường. Nếu phát hiện rò rỉ điện, khí gas hoặc hư hỏng kết cấu công trình, cần liên hệ ngay với đơn vị chuyên môn để xử lý. Đồng thời, nên cập nhật thông tin từ chính quyền địa phương và cơ quan khí tượng để đề phòng các đợt thời tiết nguy hiểm tiếp theo.

Lốc xoáy là hiện tượng thời tiết cực đoan có thể xuất hiện bất ngờ và gây ra những thiệt hại nghiêm trọng trong thời gian rất ngắn. Hiểu rõ cơ chế hình thành, các loại lốc xoáy thường gặp, mức độ nguy hiểm cũng như những dấu hiệu nhận biết sớm sẽ giúp người dân chủ động hơn trong công tác phòng tránh thiên tai.

Bên cạnh việc theo dõi các bản tin dự báo thời tiết, việc ứng dụng các thiết bị quan trắc như máy đo tốc độ gió, máy đo áp suất khí quyển hay trạm thời tiết tự động cũng đang trở thành giải pháp hiệu quả giúp nâng cao khả năng cảnh báo sớm và giảm thiểu rủi ro do lốc xoáy gây ra.